Hangi Makineyi Alalım?

İki ay önce bir müşterimizde çalışan eski bir arkadaşım, telefon ederek Çin makinelerini satan temsilcileri sordu. Bildiğim temsilcilerin telefonlarını kendisiyle paylaştım. Konuşma sırasında bir kutu makinesi alacaklarını, yeni bir Çin makinesi mi yoksa ikinci el Avrupa makinesi mi almak hususunda kararsız kaldıklarını söyledi.

Ertesi gün bu sefer, o şirketin sahibi kişi geldi ve benzeri şeyleri konuştuk. Merak ederek şu anda kaç kutu yaptıklarını, ayar sürelerini vs sordum. Bunun üzerine şirket sahibi, ilgili yöneticiyi arayıp-telefonu bana verdi. Yöneticiyle konuşurken, şu rakamları not etmişim:

Ayar süresi 30-40 dakika

Vardiyada 7-8 ayar

8.500 kutu/vardiya

Baskısız veya küçük bir baskılı çok sayıda sipariş

Çok sayıda az adetli işleri var ama yeni girilecek lotlu bir müşteri grubu da var

Hiç düşünmeden kendisine, ayar sürelerinden tasarruf etmek üzere, piyasada “box maker” olarak adlandırılan az adetli işleri çalışan makineleri de düşünmesini önerdim.

Bu makinelerden ilk aklıma gelenlerin linkleri yazının altındadır. Bu türlü makinelerin başka üreticileri de olduğu gibi makinelerde kutuyu kullanan/dolduran yere kurulacaklar ile kutu fabrikasına kurulacaklar ayrımı da var. Aşağıdakiler ebatlanmış levha (safiha) çalışırken, çoğunlukla mobilya fabrikalarına kurulan sonsuz levha (zikzaklı levha, fan-fold) ile çalışanları da bulunmaktadır.

Daha sonra düşündüğümde şöyle bir yaklaşımın daha mantıklı olduğuna karar vererek, paylaşayım dedim.

 

Mevcut Durumun Tespiti

Amacıyla aşağıdaki gibi bilgileri toplamak gerekir. Logo veya kod gibi basit baskılar için renk sayısını “sıfır” girmek doğru olur. Belli bir dönemde (bir yıl) çalışılan tüm siparişleri bu şekilde sıralamak gerekir.

Hangi siparişleri çalışıyoruz? Ayar süreleri nedir? Bu siparişlerin çalışma hızları nedir? Zor/kolay işler hangileridir? Siparişler belli sürede kaç kere tekrar ediyor? Renk sayıları, ortalama baskı rengi? Kulak tipi? …gibi sorulara Excel’de özet tablo hazırlayarak cevap verilebilir.

Tablodan yola çıkılarak, ayarı uzun süren işler (renk sayısı, kalınlık, levha ebadı, kulak tipi gibi çeşitli açılardan), en çok tekrar eden işler, çalışma hızının düşük olduğu veya tersine yüksek olan işler,…pek çok istatistik hazırlanabilir. Çok tekrar eden işlere öncelikle bakmak daha faydalı olacaktır.

İstatistik bir tespittir, ondan yola çıkılarak önlemler/çözümler geliştirilmelidir. Yavaş giden işlere farklı fiyat uygulamasından, kolay işlere indirim yapmaya, bazı işlerin rotasını (yani çalıştığı makineyi/metodu) değiştirmeye,…kadar pek çok çözüm bulunabilir. İşletme körlüğü bir gerçektir. Yöneticiler bazen alışkanlıkla aynı işleri aynı makinelere yüklerler. Örneğin yüksekliği fazla olan (mesela kombi kutusu gibi) bir siparişi in-line olarak üretip-yapıştırmak genellikle sıkıntılıdır ve çok fireye neden olur. Bunun yerine kestikten sonra müstakil bir yarı otomatikte yapıştırmak her zaman daha ucuz olmuştur. Benzer şekilde logo/kod baskılarını ayrı bir operasyonda el ile (numaratör, sticker) veya yarı otomatik yapmak (laser yazıcı)  belki klişe ve ayar maliyetinden çok ucuza gelebilir.

Sürekli ama çok küçük partilerle tekrar eden siparişleri 2-3 partilik miktarlarda üretip-stoktan sevk etmeye (bu sayede ayar sayısı ve süresini azaltma), yüksekliği az olan yarım a boxları (Fefco 0200) ikili üretip-sonra giyotinle ikiye bölmeye kadar çok sayıda çözüm geliştirilebilir. Bu türlü yani yüksekliği az olan yarım a box sipariş çoksa in-line makinenin ucuna paket halindeyken bölen makineler de bulunmaktadır.

Asıl cevap verilmesi gereken sorular ise alınacak makineyi tarif edecek hususlardır:

Bunun için çalışılan siparişleri açılım enine göre sınıflandırmak lazımdır. Çalışılan bütün açılım enlerini de işleyebilecek bir makine düşünmek hatalı bir çözüm olabilir. Mümkünse minimum ve maksimumlara ayrı çalışma metotları geliştirilmelidir.

Baskılı işlerin ayar sayısı fazla ise hızlı ayar yapan makine bakılmalıdır.

Renk sayısı, çalışma genişliği, dalga cinsi (burada hem E hem de ACB dalga anlamındadır) fazlalaştıkça makine fiyatı artacaktır. Dolayısıyla ilk yapılması gereken elimizdeki ve alınma ihtimali olan siparişleri kategorize etmek olmalıdır.

Tablo çok basit gibi görünse de alınacak makinenin çalışma limitlerini belirlediğinden çok önemlidir. Genellikle işin kolayına kaçılıp-bütün ebatları çalışacak tek makine seçilir. Bunun yerine tabloyu belli ebatlarda çalışan makinelere göre (örneğin 60*160 cm, 120*240 cm) özetlemek gerekir. O makinenin çalışamayacağı kutuların nasıl (daha doğrusu diğer hangi makinede) üretileceğini de planlamak lazımdır.

Makine almasak olmaz mı?

Ben olsam öncelikle bu seçeneği değerlendiririm. Bunun için üretim miktarını arttırmak gerekir. İlk olarak operatörün makineyi yeterli hızla çalıştırmadığı akla gelse de gerçekte zaman kayıplarını azaltmadan hızı arttırmanın etkisi görülmez. Etüt etmek ve izlemek gerekir. 30-40 dakikalık ayar süresi, ekibin çok iyi organize olmasıyla (lastik değiştiren yarış arabalarındaki gibi) ayar süresi kısalabilir. Ayrıca üretim sırasındaki duruş sayısı ve nedenleri de incelendiğinde mutlaka iyileştirilecek husus çıkacaktır.

Deneyimlerime göre operatörün saplantısı da olabilir. Kafasında belli ayar sayısı ve/ya üretilen kutu sayısı sınırı olabilir. Eğitmek ve belki teşvik etmek faydalıdır. İş hayatına yeni başladığımda, operatörün daha hızlanmak istediğinde; bağlanmış kutuları palete dizen yardımcısının onu yavaşlamaya zorladığını fark etmiştim. O yıllarda otomatik levha besleme ve otomatik palete dizme sistemleri olmadığından, daha fazla üretememenin önündeki engeller bu işleri yapan kişilerin yorulması idi.

Özetle

Önce ormanı tarif etmek gerek, çalışılan işlerin dağılımı.
Sonra işlerin tasnifi, zor/kolay, hızlı/yavaş.
Varsa zor ve yavaş işlere ilave çözümler, makine değişimi, metot değişimi.
İşlerin gruplanması ve makine ebat seçimi.

Az adetli işler için makineler:

https://www.bcscorrugated.com/products/post/boxmaker/
http://www.boxmatpro.com/
http://www.solarco.cz/en/
http://www.mecanelec.com/
http://www.bizzozeromica.it/EN/PRODOTTI/clever-boxmaster-2750.php
http://www.corrugated-machines.com/fileadmin/user_upload/IMPS_Boxking_GT_English_brochure.pdf

Teknoloji, Maliyet ve Hız ilişkileri

Yatırım, şirket açısından maliyet demektir. Bu maliyet artışı hem finansman giderinin hem de mevcut amortisman giderinin artması şeklinde kendini gösterir. Öte yandan, eskiyen makinelerin yenilenmesi, ilave kapasite sağlanması için de yatırımdan kaçınmak mümkün değildir. Peki, en son teknoloji yerine acaba daha eski teknolojiyi seçsek nihai üretim maliyeti daha düşük olur mu? Teknoloji seviyesinin, maliyet ve hız üzerindeki etkileri nedir? Gibi konuları aşağıda analiz etmeye çalıştım.

Sektörümüzdeki teknoloji seviyesi

Kutu üretmek açısından, sektörümüzde dört seviyede teknoloji olduğu söylenebilir:

1.   Manuel/iptidai makineler: Tambur, vargel, elle yapıştırma

2.   Yerli veya ucuz Uzak Doğu sloter ile kulak yapıştırma makinesi

3.   Uzak Doğuda üretilmiş, Avrupa kopyaları veya geliştirilmiş Uzak Doğu makineleri, inline

4.   Yüksek teknolojili Avrupa/Japon/Amerikan makineleri, inline

Yukarıdaki teknoloji çeşitliliğinin sayısını arttırmak mümkündür, çok detaya girmemek için bunu yapmayacağız. Bütün alternatif makine parklarına uygun 1000’er adetlik yeterli siparişimiz olsun. Aylık çalışma süresi ise 175 saat olsun, hangi makine parkı ile ne üretilebileceğine ve maliyetinin ne olacağını hesap edelim.

	parti büyüklüğü	1.000			aylık çalışma saati	175
teknoloji seviyesi	çalışma hızı kutu/saat	ayar süresi dakika	ayar sayısı hesabı	aylık ayar sayısı	aylık üretim süresi saat	aylık üretim miktarı kutu
1	300	45	42,85714	42	142,9	42.000
2	1.500	30	150	150	100,0	150.000
3	3.000	25	233,3333	233	77,8	233.000
4	9.000	15	484,6154	484	53,8	484.000

Makine parklarının üretim hızları, ikinci sütundaki gibi ve ayar süreleri de üçüncü sütundakiler gibi olsun. Bu varsayım altında, tambur-vargel parkı 42 ayar yaparak ayda 42.000 kutu üretirken, 4 numaralı teknoloji 484 ayar ile 484.000 kutu üretebilecektir.

teknoloji seviyesi	yatırım tutarı, bin $	vasıfsız işçi	nitelikli çalışan	toplam çalışan sayısı	aylık personel gideri bin $	aylık amortisman bin $	aylık toplam maliyet, bin $	birim maliyet $/bin kutu
1	150	4	3	7	7,0	2,5	9,5	226,2
2	350	3	3	6	6,3	5,8	12,1	80,9
3	750	2	2	4	4,2	12,5	16,7	71,7
4	1.500	1	3	4	4,9	25,0	29,9	61,8

En basit makine parkının yatırım tutarı 150 bin $ iken en yükseği 1,5 milyondur. (Verilen maliyetler gösterge mahiyetindedir.)
Doğal olarak her seviyede aynı sayıda ve aynı nitelikte çalışan olmayacaktır. Yukarıda vasıfsız işçi maliyeti 700 $ ve nitelikli bunun iki katı olduğu kabul edilmiştir.

Bütün parkların amortismanı 5 yıl üzerinden hesaplanmıştır. Bu veriler ışığında, en az aylık maliyet 9.500 $ ile tambur-vargel parkında oluşurken; 4 numaranın maliyeti (ilkinin 3 katından fazla) ve 29.900 $’dır.

Ancak en sağdaki birim maliyet sütununa göre en basit parkın üretim maliyetinin (personel + amortisman) en yüksek olduğunu söylemektedir.

İlk tespitimiz, üretim hızı ne kadar yüksek ise birim maliyet o kadar düşme eğilimindedir. Yukarıdaki örnekte, 4 numara, 3’ten iki misli yatırım tutarına sahip ve daha pahalı iş gücüne ihtiyaç duymaktadır. Buna rağmen, açık ara daha ucuza üretim yapmaktadır.

Parti büyüklüğünün, maliyete etkisi ise aşağıdaki tablodadır.

teknoloji seviyesi	100	250	500	1000	1500	2000	3000	4000	5000	7500
1	590,1	345,5	263,9	226,2	211,1	206,5	197,9	197,9	190,0	211,1
2	393,9	185,2	115,6	80,9	69,7	63,9	57,8	55,2	53,9	52,2
3	430,4	190,9	111,3	71,7	58,6	51,9	45,3	41,8	39,8	37,1
4	446,3	189,8	104,5	61,8	47,5	40,4	33,2	29,7	27,6	24,8

Tablo, 100 adetlik siparişlerden-5.000’lik partilere kadar her teknolojinin maliyetini göstermektedir. 100’lük partiler çalıştığında, 1 numara her bin kutuyu 590,1 $’a mal ederken 2 numara 393,9 $’a mal etmektedir. Tabloda koyu olarak verilen 393,9 ve 185,2 rakamları o partiler için en uygun maliyetli parkın 2 numara olduğunu söylemektedir.

İkinci tespitimiz, doğru teknolojiyi seçmenin önemine ilişkindir. Yapılacak işe (=hedef pazara) uygun teknoloji seçilmişse bir avantaj yakalanmıştır. Ülkemizdeki levha işleyen atölyelerin maliyet avantajının 250 adete kadar olan partilerde olduğu şeklindedir. 500 adetten itibaren, yüksek teknolojinin maliyeti kesinlikle en düşük olacaktır.

1000 adetten itibaren; Yerli, Uzak Doğu ve Avrupa makineleri arasındaki maliyet farkları açığa çıkmaya başlamaktadır. Maliyet değişimini gösteren grafik şu şekildedir:

Maliyet hesabında, enerji, mürekkep, PVA gibi giderler göz ardı edilerek; bütün teknolojilerde aynı olduğu kabul edilmiştir. Eğer bunları, her teknoloji için farklı rakamlar olarak dikkate alsa idik, sonuç yine değişmeyecektir.

Öte yandan, analiz tek vardiya üzerinden yapılmıştır. Üç vardiyada eğrilerin arası daha da açılmakta ve ileri teknoloji çok daha avantajlı konuma gelmektedir.

Üçüncü tespitimiz, kapasite kullanımı ile ilgilidir. Eldeki makine parkı hangi seviyede olursa olsun, maksimum seviyede çalıştırılmalıdır. Tek vardiya çalışan işletmeler, farkında olmadan maliyetlerini yükseltmiş olmaktadır.

Son tespit ise levha işleyen atölyeleri bekleyen tehlikeye ilişkindir. Tahminimce, levha işleyen atölyeler giderek daha az adetli işleri yapmak zorunda kalacaktır. Piyasada yüksek teknolojili kutu makinesi sayısı arttıkça, bu makineler daha küçük adetli siparişlere de ilgi duyacaktır.