Ülkemizde
yatırım yapan (daha doğrusu bir yerleri satın alan) Avrupalı şirketler hemen
bir iyileştirme programına başlama eğilimindedir. Bu durumu bizzat Çopikas'da
çalıştığım dönemde yaşadım. Yeni makinelerle çalışmak, yeni teknolojiyi
kullanmak, teknik kökenden gelen yöneticiler için hep heyecan verici olmuştur.
Bende de oldu. Ancak yeni teknolojinin her zaman beklenen katkıyı yapması
hususunda tereddütlerim vardı. Geçtiğimiz günlerde, Toyo Ink Genel Müdürü Yakup
Benli'den dinlediğim bir anekdot; konu üzerinde biraz daha düşünmeme neden
oldu. Önce anekdotu nakledeyim: Yakup Bey'in geçmişte çalıştığı bir şirkette,
yeni makine almak istediklerinde Amerikalı yönetim kurulu üyesi yatırım
kararına karşı çıkarak, mealen "bu fabrika teknoloji müzesi değil,
elinizdeki makinelere daha düzgün kullanın" demiş.
Şimdi
buyurun, yeni teknolojinin maliyet avantajı sağlaması üzerine düşüncelerimi
size bir anlatayım.
Teknoloji Ne Demektir?
"Teknoloji:
Bir sanayi alanında gücü ve bilgiyi biriktirme,
denetleme, işleme, iletme gibi amaçlarla oluşturulan makinelerin, araç
gereçlerin, aygıtların, yöntemlerin vb. tümünü kapsayan uygulama bilgisi"
Bizde
teknoloji deyince hep yeni çıkan bir makine anlaşılır. Makine satıcılarının
abartılı reklamları bizi böyle düşünmeye itmektedir. Halbuki teknoloji, bilimi
uygulama demektir. Yeni makineyi almak, onu gerektiği gibi kullanmamızı
garantilemez. Öte yandan teknoloji yalnızca makine değil, bazı durumlarda
makinenin daha verimli çalışması için bir parça konveyör olabilir.
Peki
Maliyet?
"Maliyet:
Bir mal elde edilinceye kadar harcanan değerlerin toplamı."
Konumuz
ambalaj olduğuna göre maliyet kalemlerini tek tek irdeleyelim:
Hammadde
maliyeti, kağıt ve nişasta (kostik, boraks dahil) maliyetidir. Hammaddelerin,
şirkete gelişinde ödenen nakliye ve ithalat masrafları ile imalat sırasında
oluşan fireler dahildir.
Yardımcı
madde maliyeti, mürekkep, tutkal, palet, streç, vs tüm yardımcı madde
giderlerini kapsar. Bu malzemelerden fire olanlar ile varsa nakliye/ithalat
giderleri dahildir.
Enerji
maliyeti, oluklu ve kutu üretiminde kullanılan her türlü enerji kalemidir.
Nakliye,
malın müşteriye teslimi sırasında oluşan giderlerdir.
Personel,
hem doğrudan işçilik (üretimde çalışan kişiler) hem de satış ve diğer personel
giderleridir. Sigorta, yemek, servis, vergiler dahildir. (Giydirilmiş tabir
edilmektedir.)
Bakım
onarım maliyeti, değişen parçalardan, dışarıdan alınan servis hizmetlerine dek
tesisi çalışır tutmaya yarayan tüm giderlerdir.
Genel
gider, ofis, iletişim ve bilgisayar gibi geriye kalan giderlerdir.
Ortalama
bir oluklu mukavva ambalaj şirketinde (KDV hariç ayda 7 milyon TL kadar ciro
yapan) giderlerin dağılımı ve ortalama tahminlerim aşağıdaki gibidir.
İlk sütun
giderin tahmini aralığı, son sütun ise kabul edilen ortalamaları
göstermektedir.
| % | ort. % | |
| Hammadde | 65 - 72 | 69 |
| yardımcı madde | 6 - 8 | 7 |
| Enerji | 2 - 5 | 3 |
| Nakliye | 4 - 9 | 7 |
| Personel | 8 - 12 | 10 |
| bakım-onarım | 1 - 3 | 2 |
| genel gider | 2 - 3 | 2 |
| 100 |
Yeni Teknoloji Hangi Maliyetleri Etkiler?
Her
türlü amortismanlar ile finansmanla ilintili her türlü gider, yukarıdaki
tabloya dahil değildir. Tablo, maliyet toplamı 100 olacak şekilde
hazırlandığından, listelenen gider kalemlerinin ciroya oranı ile
karıştırılmaması gerekir.
Ülkemizde
makine yatırımları, çoğunlukla hız artışı (yani daha az işçilik), miktar artışı
veya hızlı teslimat için yapılsa da bu kalemleri detaylı etüt etmekte yarar
var.
Hammadde
maliyeti: Yeni teknoloji hammadde maliyetini; fire azaltmak suretiyle
etkileyebilir. Ayrıca düşük gramaj kullanma etkisi de söz konusudur. Bu
çalışmada düşük gramajı bir kenara bırakıp, fire azaltma etkisini hesaplayalım.
Mevcut durumda fire 11% ve yeni yatırımla 10% olacaksa, yeni hammadde maliyeti
(1,10/1,11)*69=68,37 olacaktır.
Yardımcı
madde maliyeti, fire kadar azalacaksa aynı formül ile 6,94 olarak
hesaplanabilir.
Enerji,
nakliye ve genel gider yeni makine yatırımından fazla etkilenmeyen kalemlerdir.
Bazı kutu makineleri, eskilerinden daha fazla enerji tüketir. Bu etkiyi yok
varsayıyorum.
Personel
maliyeti, ya çalışan sayısının azaltılması ya da hız artışı şeklinde
etkileneceğinden daha detaylı şekilde analiz edilmelidir. Yeni teknoloji
çalışanların 10%'unu azaltacaksa, kabaca personel gideri 0,5 ila 0,8 puan kadar
(ortalama 0,7 puan) azalacaktır.
Bakım
onarım giderinin, yeni yatırımla azalması mümkündür ama sıfırlanması söz konusu
değildir. 10% azalsa 0,2 puan avantaj anlamı çıkmaktadır.
Yeni
maliyet yapısını alt alta yazdığımızda,
| % | |
| Hammadde | 68,37 |
| yardımcı madde | 6,94 |
| Enerji | 3 |
| Nakliye | 7 |
| Personel | 9,3 |
| bakım-onarım | 1,8 |
| genel gider | 2 |
| 98,41 |
Yatırımın Maliyet Tarafı
Böyle
bir yatırım maliyet yapısını 1,59% iyileştirecektir.
Bu
sonuçları sağlayan yatırımın tutarı 3 milyon € kadar ise, şirketin gelir
tablosuna yansıyan 2 maliyet unsuru şöyle hesaplanabilir:
Amortisman,
makine ömrü 10 yıl kabulü ile 3 milyon € * 3,3(kur) / 120 ay = 82.500 TL/ay.
Finansman
gideri, kabaca 3 milyon € * 3,3 * 15% / 12 ay = 123.750 TL/ay.
İlkinin
ciroya oranı 1,18% iken ikincinin 1,77%'dir. Yani dipteki kar 2,95%
azalacaktır.
Sonuç ve Yorum
3
milyon €'luk yatırımdan elde edilecek avantajları (1 puan fire, 10% daha az
çalışan) çok iddialı olarak tahmin ettiğimiz bu örnekte, maliyet yapısı 1,59
puan iyileşirken gelir tablosu bunun iki katı kadar kötüleşmektedir. Yakup
Bey'in Amerikalısı haklı görünmektedir.
Hesap
ortada iken Avrupalıların bu kadar yenileme yatırımı yapmasının arkasındaki
motivasyon, herhalde oradaki personel giderinin bizden çok yukarıda olması
vardır.
